Bazı gözlemciler, İsrail ve ABD’nin İran’ın kısa vadede nükleer silah edinme riskini azalttığını belirtse de, kelam konusu yüksek zenginleştirilmiş uranyum stokunun ele geçirilmediği vurgulanıyor. Bu stok, Washington ile Tahran arasında yürütülecek mümkün müzakerelerde kritik bir öge olarak öne çıkıyor.
ABD merkezli niyet kuruluşuUluslararası Güvenlik ve Bilim Enstitüsü’nden Spencer Faragasso, İran’ın nükleer programının ‘ciddi bir gerileme yaşadığını’ belirterek, kaybedilen kapasitenin tekrar inşasının vakit, yatırım ve kaynak gerektireceğini söyledi.
Ancak Faragasso, çatışma sonucu elde edilen kazanımların kalıcı olmaktan uzak olduğu ihtarında bulundu.
ZENGİNLEŞTİRME KRİTİK EŞİKTE
Tahran’ın hâlâ yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş değerli ölçüde uranyuma sahip olduğu tabir ediliyor. Bu oran, nükleer silah üretimi için gereken yüzde 90 düzeyine epey yakın kabul ediliyor.
Ayrıca İran’ın yüzde 20 düzeyinde zenginleştirilmiş uranyum stokunun da bulunduğu, bunun ise daha yüksek düzeylere süratli geçiş imkânı sağladığı belirtiliyor.
Uluslararası Atom Gücü Ajansı’na (UAEA) nazaran İran, Haziran 2025’teki ABD akınları öncesinde yaklaşık 440 kilogram yüzde 60 zenginleştirilmiş uranyum bulunduruyordu. Bu oran, 2015 nükleer muahedesinde belirlenen yüzde 3,67 sınırının epeyce üzerinde.
İSFAHAN VE FORDO İHTİMALİ
Haziran 2025’ten bu yana kelam konusu stokun akıbeti netlik kazanmış değil. Tahran idaresi, ABD ve İsrail taarruzlarında maksat alınan tesislere UAEA müfettişlerinin erişimine müsaade vermiyor.
UAEA Başkanı Rafael Grossi, uluslararası denetçilerin yine alana dönmesi için tekraren davet yaptı.
Uzmanlar, yüksek zenginleştirilmiş uranyumun bir kısmının İran’ın orta kesitindeki İsfahan’daki tünellerde gömülü olabileceğini pahalandırıyor.
Batılı üç diplomatik kaynak ise stokun bir kısmının öbür yerlere taşınmış olabileceğini öne sürdü.
Faragasso’ya nazaran, en az 220 kilogramlık kısmın İsfahan’daki yer altı tünel kompleksinde bulunduğu düşünülüyor. Geri kalan ölçünün ise akıbeti belirsizliğini koruyor.
Uzman, bu kalan kısmın Haziran 2025 savaşı öncesinde ağır üretimin yapıldığı Fordo tesisinde, hücum sonrası enkaz altında kalmış olabileceğini tabir etti. Fakat bu ihtimalin lakin bağımsız kontrollerle doğrulanabileceğini vurguladı.
RUSYA SEÇENEĞİ
ABD ve İsrail’in mevcut amacının, yüksek zenginleştirilmiş uranyum stokunun İran topraklarından büsbütün çıkarılması olduğu belirtiliyor.
Buna rağmen, Batılı bir diplomatik kaynak, stokun seyreltilerek zenginleştirme düzeyinin düşürülmesi seçeneğinin şu evrede gündem dışı bırakıldığını söyledi.
Rusya, geçtiğimiz pazartesi günü İran’ın zenginleştirilmiş uranyumunu kendi topraklarında kabul etmeye hazır olduğunu bir kere daha duyurdu. Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov, bu önerinin Devlet Başkanı Vladimir Putin tarafından ABD ve bölge ülkeleriyle yapılan temaslarda gündeme getirildiğini açıkladı.
Ancak bu senaryo, bilhassa Rusya’nın Ukrayna’daki savaşı nedeniyle Avrupalı ülkeler açısından “kırmızı çizgi” olarak bedellendiriliyor.
Öte yandan Moskova ile Tahran, sivil hedefli Buşehr Nükleer Tesisi üzerinden nükleer alanda iş birliği yürütüyor.
SÜRE PAZARLIĞI
ABD’nin, İslamabad’da yapılan son görüşmelerde İran’dan uranyum zenginleştirmeyi 20 yıl süreyle durdurmasını istediği bildirildi.
İran tarafı ise buna karşılık zenginleştirmeyi sadece yaklaşık 5 yıl süreyle askıya almayı teklif etti.
Taraflar ortasında yeni bir müzakere çeşidinin önümüzdeki günlerde yapılması bekleniyor, lakin şimdi net bir tarih açıklanmadı.
