Modern toplumun temel taşlarından biri olan nezaket kuralları, Cornell Üniversitesi bilim insanlarının yaptığı son çalışmayla yeni bir tartışma boyutuna taşındı. Örgütsel davranış uzmanı Profesör Merrick Osborne liderliğindeki grup, “kabalığın her vakit makûs olup olmadığı” sorusuna karşılık aradı. Journal of Organizational Behavior’da yayımlanan bulgular, bir atak yahut provokasyon yerine, haksızlığa uğradıktan sonra yapılan “misilleme amaçlı” kaba davranışların toplum gözünde “ahlaki ve haklı” görüldüğünü ortaya koydu. Araştırma, kabalığın bağlamına nazaran toplumsal bir bedel taşıyabileceğini savunan birinci kapsamlı çalışma olma özelliğini taşıyor.
PROVOKASYON İLE MİSİLLEME ORTASINDAKİ AHLAKİ FARK
Araştırmanın temelini oluşturan beş farklı deney, yaklaşık 850 iştirakçi ile gerçekleştirildi. Profesör Osborne, katılımcıların nezaketsizlik seviyeleri birebir olsa bile, bu davranışı başlatan kişi ile ona tıpkı sertlikte cevap veren kişiyi büsbütün farklı kefelere koyduğunu saptadı. Çalışma sonuçlarına nazaran gözlemciler, misilleme maksatlı yapılan kaba aksiyonları “grubun normlarını koruma” ve “suçluya haddini bildirme” düzeneği olarak kıymetlendiriyor. Osborne, “Nezaket her vakit daha üstün bir pahadır lakin misilleme maksatlı olduğunda nezaketsizliğin de toplumsal bir fonksiyonu olduğu kabul ediliyor” sözlerini kullandı.
SOSYAL MEDYADAN SPOR ALANLARINA: ‘HAKLI’ KABALIĞA TAM NOT
Deneyler; dijital platformlardan spor karşılaşmalarına kadar geniş bir yelpazede test edildi. Reddit kullanıcıları üzerinde yapılan testlerde, kaba bir yoruma tıpkı tonda sert bir karşılık veren kullanıcıların, nötr kalanlara oranla yedi kat daha fazla dayanak (upvote) aldığı ve topluluk içinde daha fazla takdir edildiği görüldü. Misal formda hokey ve beyzbol taraftarları, rakip oyuncunun kural dışı sertliğine yumrukla yahut sert reaksiyonla cevap veren kendi oyuncularını, ekipleri ceza alsa dahi “erdemli ve haklı” olarak nitelendirdi. Toplum, haksızlığa karşı sessiz kalmak yerine “dişe diş” karşılık vermeyi, adaletin tesisi olarak yorumluyor.
İŞ ÖMRÜNDE HUDUT: ÜÇÜNCÜ BİREYLER KURALI BOZUYOR
Araştırma, bu toplumsal “hoşgörünün” çok keskin bir hududu olduğunu da saptadı. Bir iş yeri e-posta yazışmasının incelendiği deneyde, kaba bir tenkide verilen sert karşılığın toplum tarafından cezalandırılmadığı görüldü. Lakin kritik bir ayrıntı öne çıktı: Kabalık, yalnızca asıl kışkırtıcıya yöneltildiğinde “haklı” bulunuyor. Sonunu haksızlığa neden olan bireyden değil de, olayla ilgisi olmayan bir iş arkadaşından çıkaran bireyler, toplum tarafından en sert halde yargılanan küme oldu. Bilim insanları, bu bulguların “iki yanlış bir hakikat etmez” prensibinin toplumsal psikolojide her vakit geçerli olmadığını ve insanların bazen “göze göz” unsurunu en asil davranış olarak görebildiğini kanıtladığını belirtiyor.
