Cumhuriyet, Türkiye’de öteden beri sırf bir gazete olarak görülmedi. O, birebir vakitte bağımsız niyetin, laikliğin, çağdaşlaşmanın ve kamusal sorumluluğun sesi oldu. Bu yüzden de tarih boyunca baskılarla, sansürle, müdahalelerle karşı karşıya kaldı. Ancak bütün bu kuvvetli devirlerde onu ayakta tutan sadece müellifleri, muhabirleri ya da yöneticileri değildi; ona sahip çıkan okurları da bu uğraşın asli kesimiydi.
İşte Evvel Cumhuriyet bu sahiplenmenin kitabı. Ankara Cumhuriyet Okurları’nın öncülüğüyle hazırlanan eser, dünyada örneğine az rastlanır bir okur dayanışmasını kayıt altına alıyor. Bir gazeteyi yalnız satın alan değil, onun unsurlarını benimseyen, sıkıntı vakitlerinde yanında duran, kültürel ve toplumsal alanda onunla birlikte yol yürüyen bir okur topluluğunun belleği bu sayfalarda canlı biçimde karşımıza çıkıyor.
Kitabı yayına hazırlayan Adnan Gerger’in emeği burada ayrıyeten anılmayı hak ediyor. Gazetecilikle edebiyatı tıpkı ciddiyetle taşıyan bir kalemin elinden çıkan bu çalışma, Cumhuriyet’in tarihî rolünü sırf kurum hafızası üzerinden değil, okur tanıklıkları üzerinden de kuruyor. Böylelikle ortaya yalnız geçmişi anlatan bir derleme değil; birebir vakitte bugüne ve yarına seslenen bir evrak çıkıyor.
Kitapta gazetenin kuruluşundan bugüne geçirdiği evreler, kırılma anları, içerden ve dışardan karşılaştığı müdahaleler, baskı devirleri ve bunlara karşı geliştirilen direnç detaylı biçimde yer alıyor. Ancak yapıtı asıl özel kılan, okurların yazılarıyla kurulan o içten bağ. Zira bu metinlerde sadece bir gazeteye duyulan bağlılık değil; bir hayat biçimi, bir yurttaşlık şuuru ve bir memleket sıkıntısı de var.
Cumhuriyet okuru olmak, burada sıradan bir okurluk münasebeti üzere durmuyor. Daha çok bir düşünsel akrabalık, bir ortak bedeller yeri, bir tarih ve gelecek duygusu olarak beliriyor. Gazeteyi bir pusula üzere görenler de var, aileden kalan bir miras üzere sahiplenenler de… Kimi için bu bağ bir aidiyetin ismi, kimi için ise memleketin karanlığına karşı elde tutulan bir ışık.
CUMOK’un varlığı da bu yüzden ayrıyeten kıymet taşıyor. Cumhuriyet Okurları, sırf bir istekli örgütlenmesi değil; gazete ile toplum ortasında kurulan canlı, üretken ve sorumluluk taşıyan bir köprü. Düzenledikleri kültür ve sanat etkinlikleriyle, yazarlarla okurları buluşturan çalışmalarıyla, toplumsal dayanışma teşebbüsleriyle bu hareket, Cumhuriyet’in sırf bir yayın organı olmadığını; tıpkı vakitte bir kamusal şuur alanı olduğunu gösteriyor.
Önce Cumhuriyet, tam da bu yüzden arşivlik bir kitap. Zira burada kayıt altına alınan şey sırf bir gazetenin serüveni değil; o serüveni omuzlayan insanların sesi, inancı ve emeği. Cumhuriyet’in tarihî mirasının yalnız çalışanları tarafından değil, okurları tarafından da taşındığını gösteren bu çalışma, yakın devir basın tarihimiz açısından son derece değerli bir yerde duruyor.
Bugün medyanın büyük ölçüde sermaye, iktidar ve çıkar bağları ortasında sıkıştığı bir devirde, böylesi bir okur dayanışmasını belgeleyen bir kitabın yayımlanması daha da manalı. Evvel Cumhuriyet, yalnız geçmişe dönük bir hürmet duruşu değil; tıpkı vakitte geleceğe bırakılmış güçlü bir not. Cumhuriyet’i Cumhuriyet yapan şeyin sadece manşetleri değil, onu kendi sesi bilen okurları olduğunu hatırlatan değerli bir çalışma.
