Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi’ni Umman Denizi’ne bağlayan stratejik bir su yolu olarak öne çıkıyor.
Küresel petrol ticaretinin yaklaşık yüzde 20’sinin bu boğazdan geçtiği belirtiliyor.
Yaklaşık 167 kilometre uzunluğundaki boğazın en dar noktasında, geliş ve gidiş istikametinde iki farklı 3,2 kilometrelik deniz koridoru bulunuyor. Bu durum, bölgeyi global güç arzı açısından kritik hale getiriyor.
İran’ın, ABD ve İsrail’in ataklarının akabinde boğaz üzerindeki denetimini artırdığı ve savaşın sona ermesi için geçişlerden fiyat alma koşulu öne sürdüğü argüman ediliyor.
Ancak şu ana kadar bu fiyatların fiilen uygulanıp uygulanmadığı netlik kazanmış değil.
GEÇİŞ HAKKINI HANGİ HUKUK DÜZENLİYOR?
Uluslararası deniz hukukunun temel metinlerinden biri olan Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Mukavelesi (UNCLOS), 1982’de kabul edildi ve 1994’te yürürlüğe girdi.
Sözleşmenin 38. hususu, Hürmüz Boğazı üzere milletlerarası boğazlardan “engellenmeden geçiş hakkı” tanıyor. Buna nazaran gemiler, rastgele bir ülkenin müsaadesine tabi olmadan bu tıp geçitlerden transit geçiş yapabiliyor.
Kıyıdaş ülkeler, karasuları içinde muhakkak düzenlemeler yapabilse de, “zararsız geçiş” hakkını engelleyemiyor. Bu hak; askeri faaliyet, casusluk, önemli etraf kirliliği ya da balıkçılık üzere aksiyonlar dışında geçerli kabul ediliyor.
Yaklaşık 170 ülke ve Avrupa Birliği kontrata taraf olurken, İran ve ABD’nin bu muahedeyi onaylamamış olması dikkat çekiyor. Buna karşın birçok uzman, UNCLOS kararlarının büyük ölçüde “örf ve adet hukuku” haline geldiğini kıymetlendiriyor.
ÜCRET TALEBİ NASIL ENGELLENEBİLİR?
Uluslararası hukukta UNCLOS’un uygulanmasını direkt zorlayacak bir sistem bulunmuyor.
Almanya’nın Hamburg kentindeki Memleketler arası Deniz Hukuku Mahkemesi ya da Hollanda’nın Lahey kentindeki Memleketler arası Adalet Divanı karar verebilse de, bu kararları uygulama yetkisi bulunmuyor.
Buna rağmen, ülkelerin ve şirketlerin farklı seçenekleri bulunuyor. Bir ülke ya da ülke koalisyonu, geçiş serbestisini fiilen müdafaaya çalışabilir. Ayrıyeten Birleşmiş Milletler Güvenlik Kurulu, fiyat uygulamasına karşı karar alabilir.
Öte yandan birtakım şirketlerin sevkıyatlarını Hürmüz Boğazı dışındaki alternatif güzergâhlara kaydırmaya başladığı belirtiliyor. Fiyat ödeyen şirketlere yönelik yaptırımların artırılması da gündeme gelebilecek seçenekler ortasında yer alıyor.
